DOLAR 7,4687
EURO 9,0762
ALTIN 441,82
BIST 1.565
Adana Adıyaman Afyon Ağrı Aksaray Amasya Ankara Antalya Ardahan Artvin Aydın Balıkesir Bartın Batman Bayburt Bilecik Bingöl Bitlis Bolu Burdur Bursa Çanakkale Çankırı Çorum Denizli Diyarbakır Düzce Edirne Elazığ Erzincan Erzurum Eskişehir Gaziantep Giresun Gümüşhane Hakkari Hatay Iğdır Isparta İstanbul İzmir K.Maraş Karabük Karaman Kars Kastamonu Kayseri Kırıkkale Kırklareli Kırşehir Kilis Kocaeli Konya Kütahya Malatya Manisa Mardin Mersin Muğla Muş Nevşehir Niğde Ordu Osmaniye Rize Sakarya Samsun Siirt Sinop Sivas Şanlıurfa Şırnak Tekirdağ Tokat Trabzon Tunceli Uşak Van Yalova Yozgat Zonguldak
Konya 0°C
Parçalı Bulutlu
Konya
0°C
Parçalı Bulutlu
Per 6°C
Cum 8°C
Cts 9°C
Paz 10°C

SARAYÖNÜ AĞIZLARI, SÖZLÜĞÜ-4

30.12.2020
1.337
A+
A-

Bir dilin gelişim seyri ve zenginliğini ortaya koyma adına ağız araştırmaları çok büyük öneme sahiptir. Sarayönü ilçesinde yaşayan Türkmenlerden derlenen metinlerin incelenmesi neticesinde şu sonuçlara ulaşılmıştır:

  1. Türkçenin tarihi dönemlerdeki metinlerinde varlığını hissettiren, anlam ayırıcı özelliğe sahip kapalı e (ė) ünlüsü Türkmen ağzında darlaşarak /i/ sesine dönüşmüştür.
  2. Sarayönü Türkmen ağzının genelinde Türkçenin asli seslerinden sayılan damak /n/’si (ñ) ünsüzü korunmaktadır.
  3. Türkmen ağzında ekleşme süreci oldukça ilerdedir.

4.Şimdiki zaman kipinde Türkmen ağzında  -i:~-i:r şekilleri kullanılmaktadır.[1]Bu çalışmamızda, geçen haftalarda başladığımız “Sarayönü Ağızları, Sözlüğü “ başlıklı makalemize devam edeceğiz. Burada “Sarayönü Ağzı’nda Kullanılan Bazı Sözler ve Deyimler  kurulan cümle örnekleriyle açıklanacaktır.

 

*Ağzı Basmamak : Yemekten hoşlanmamak. Örnek : Aha gavırın gızına pırasa bişirdiydim, ağzı basmadı.

*Böğür : Böbreklerin bele yakın üst kısmı. Örnek : Böğrüm ağrıyor geliiné! ıccak su torbasını doldur da ak yavrıım, ıccak ıccak (sıcak sıcak) böğrümü ısıtsın.

*Cilalamak : Duvarların kirlerinin kapatılması için,beyaz toprak ile suyun karışımından ibaret bir badana malzemesi.  Örnek : Kak gıızz, ne oturuyon, maksiyle işliğini giy de duvarları çabıtla (çaput: bez parçası) cilala.

*Dingişlenmek : Karşı çıkmak, direnmek. Örnek: Benim gelin, dingişlene dingişlene gaynatasına ve herifine her istediğini aldırmış, ciplerinde(cep)beş kuruş para bırakmamış.

*Essah mı? : Sahiden mi? Gerçekten mi? Örnek : -Şo herif var ya, anasının lafıyla hem avradını boşamış, hemi de mihirini (mehirini) virmemiş. –Essah mı! gıı? Töh töh, canım gıza yazzık itmişler.

*Fizolu : Fuzuli yere, boş yere.Örnek :Gaç herif, fizolu yire uğraşma. Bu oğlan bu gızı almaz.

*Galağı kalkmak : Büyüklenmek, kendini üstün görmek, kibirlenmek. Örnek: Oğlum! makamın yükselip zengin olunca galağın kalkmasın, bugünlerini asla unutma!

*Göynek : Üste giyilen iç çamaşırı. Örnek :Hay guzum,eveli avratlar göyneğinden iç donuna varıncaya gadar her şiylerini ellerinde dikerdi. Şimdikiler anca hazır alıyorlar emsizler (beceriksizler).

*Havaslanmak : Heveslenmek, arzu etmek. Örnek:Gızın anası gelen dünürcüye “ -Boşuna havaslanmayın, bizim gızımız doktur Mehmet’e vergili “didi (vereceğiz dedi.)

*Hazaar : Nedeni belli olmayan bir olayın sebebi için kullanılan onay sözcüğü.Örnek: Fadimana bana geçen kırgın kırgın bakıyordu. Gayınnası ölmüş, ben de, “ başın sağolsun” dememişim. Hazaar ondanmış.

*Ildızı barışmamak: Anlaşamamak, hoşlanmamak. Örnek:Asya (Asiye)bacım, benim gızla görümcesinin bi türlü ıldızı barışmadı.

*İlenmek : Beddua etmek. Örnek:Ne ilenip oturun (beddua edersin) gıı,sana dönerse nörecen? Hem suçlusun, hem güçlü!

*İvmek : evmek, acele etmek.Örnek:Hayırlı işlerde ivmek lazım, uyuntulanmak (oyalanıp geciktirmek) iyi olmaz.

*Kaksımak : Bayatlamak. Örnek:Aşenedeki tandır ekmeklerini iyi bürülememişler,(üstünü örtmemişler),ekmekler kaksımış.

*Muşunu dikmek : Gözünü dikmek. Örnek:Özün içindeki tarlaya oğlanların hepsi de muşunu dikince sonunda küsüştüler.

*Onmamak : İstenilen düzeye gelmemek. Örnek:Bu oğlan garısının müsirifliği yüzünden bi türlü onmadı.

*Onuşmamak: Sağlıklı duruma gelmemek. Örnek:Gencecik kızını gara toprağa virince dayanamadı,en iyi dokturlara götürdüler amma gine de onuşmadı.

*Paklemek : Temizlemek. Örnek:Evin her yirini pakledik, çırptık gellaba(gelin abla) didiydi, öteğennek vardım baktım, halı yastıkların arkası  pislik doluydu pis kerahatın.

*Sadana : Salak. Örnek:Gaç oğlum bu oğlan pek sadana. Anca orda burada samıtıp duruyor.

*Samıtmak : bir yerden geç dönmek, oyalanmak, tembellik yapmak.Örnek:Al şu çıkıyı da dedengile tarlaya unnaştır(ulaştır),yolda bilde samıtma!

*Sırça : İçerisine yağ ve yoğurt konulan,içi sırlı (parlaklık vermek, dış etkilerden korumak, sızmalarını önlemek vb. amaçlarla sürülen, saydam veya donuk vernikli) büyük çömlek.Örnek:Goyunun sütünü sağar,piynir yapar,sırçalara basardık.Pek datlı olurdu.Şimdiki piynirler de dat, duz yok gardaşım.

*Sifli : Sefil, acınacak halde. Örnek:Benim elti, oldum olası kendine hiç bakmaz, pek sifli.

*Vannaa : Hayret, şaşkınlık bildiren bir ünlemdir. Örnek: Vannaa gızın gözelliğine! Bi giyinmiş, milletin ağzı açık galdı.

*Yenlicek: Gereksiz yere söz söyleyen, konuşan  iki kişinin arasına giren kişi. Örnek: Benim gelin gız,gittiği yirde şöyle ağır ağzem oturmayı bilmez(ağırbaşlı değil),aman bi yenlicek, bi yenlicek.

 

 

 

[1]KÜÇÜKBALLI, Fatih Numan-YASTI, Mehmet (2015). “Sarayönü Yörük ve Türkmen Ağızlarının Belirgin Dil Özellikleri”, Tarih, Kültür, Sanat, Turizm ve Tarım Açısından Uluslararası Sarayönü Sempozyumu. ed. Hasan Bahar. (24-26 Ekim 2014). Konya: Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Yayınları:472-501

YORUMLAR

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yukarıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.