Kurban Bayramı, İslam aleminde coşku ile kutlanıyor. Arife günü başlayan hazırlıklar, bayramın ilk gününde kılınan bayram namazı ve kurban kesiminin ardından tamamlandı. Bayram coşkusunu her yönüyle yaşamak isteyenler, geleneksel ritüelleri yerine getirirken bu gelenekleri genç nesle de aktarıyor.
Ancak geçmişten günümüze dini bayramları kutlama şeklimiz değişti. Bundan onlarca yıl önce büyüklerin ziyaret edildiği, geleneksel sofralarda birlik ve beraberliğin güçlendirildiği, nişanlı kızlara ‘gelin koçu’ gönderildiği, çocuklara mendiller içinde bayram harçlığı verildiği bayramlar, son yıllarda tatil fırsatı olarak görülmeye başlandı.
Peki hiç düşündünüz mü Kurban Bayramı eskiden nasıl kutlanırdı? Bu yazımızda Osmanlı dönemine kadar giderek Kurban Bayramı geleneklerini sizler için derledik.
HALK SADE, SARAY GÖSTERİŞLİ KUTLAMALAR YAPARDI
Cihana hükmetmiş Osmanlı İmparatorluğu'nda Kurban Bayramı, sadece dini bir vecibenin yerine getirildiği günler değil, toplumsal birlik ve beraberliğin en üst seviyeye ulaştığı görkemli bir dayanışma şöleniydi. Saray protokolünden sokaktaki vatandaşa kadar herkesin dahil olduğu gelenekler, dönemin adalet ve yardımlaşma anlayışını gözler önüne seriyor.
Osmanlı İmparatorluğu'nda yüzyıllar boyu Kurban Bayramı köklü geleneklere sahipti. Halk, genelde daha sade şekilde bayramı geçirirken saray ve çevresinde ise birbirinden özel ve gösterişli kutlamalar yaşanırdı. Kurbanlıklar 1 yıl önceden alınır, bayramda ise boyanır ve süslenirdi. Kurbanlıklara her türlü eziyetten kaçınılırdı. Padişah için özel koçlar 'Saya' ocaklarında yetiştirilirdi. Burada yaklaşık 40 kurban bulunurdu ve padişah birini seçer, bayramın ilk günü kurbanı keserdi. Kurbanlıklar genelde Beyazıt Meydanı ve çeşitli merkez yerlerde toplanırdı.
TEMBİHNAME İLE MADDİ MANEVİ TEMİZLENME ÇAĞRISI
Öncelikle, tahttaki padişah tarafından her bayram öncesi 'tembihnameler' yayınlanırdı. Tembihnamelerle birlikte evlerde, konaklarda, saraylarda hummalı bir temizlik başlar, bayram telaşı neredeyse tüm payitahtı sarardı. Tembihnamelerde bayramlarda ahlaka aykırı davranışlardan uzak durulması gerektiğine geniş şekilde yer verilirdi. Kısacası maddi ve manevi temizliğe yönelik öneriler maddeler halinde yayınlanırdı.
KURBAN İHTİYAÇ SAHİPLERİYLE PAYLAŞILIRDI
Bayram gecesinde mahalle bekçileri davullarını alır, "Bu sabahın yazına, Kalkın Hakk'ın niyazına, Abdest alın ey komşular! Bayram, sabah namazına" şeklinde mani söylerlerdi. Kurbanlıklar önceden yıkanır, tüyleri taranır ve boynuzları zeytinyağı ile yağlanırdı. Kesim anına kadar tertemiz otlar üzerinde yatırılır ve çok iyi şekilde beslenmesi sağlanırdı. Kurbanın gözlerinin bağlanması ise en önemli detaydı. Kesilen kurban 3'e bölünürdü. Biri ev halkına diğeri ihtiyaç sahibi kişilere ve çevredeki medreselere verilir, kalan kısımları da dul ve kimsesiz kadınlara, bekçilere, tulumbacılara ve diğer ihtiyaç sahibi kimselere dağıtılırdı.
BAYRAM ARİFE GÜNÜ TOP ATIŞIYLA BAŞLIYOR
Arife günü top atışlarıyla başlayan bayram, son günün ikindi namazında atılan top ile sona ererdi. Bayram namazının yaklaşmasıyla birlikte ev ahalisinin erkekleri bayramlıklarını giyerek en yakındaki camiye giderlerdi. Hanımlar ise bayram namazı dönüşü ailecek kahvaltı yapmanın heyecanıyla bayramlıklarını giyinmiş vaziyette kahvaltı sofrasını hazırlarlardı. Bayramları mutlaka ailecek konu, komşu ve kabristan ziyaretleri yapılırdı.
HEDİYELER DAĞITILIR, ASKER VE MEMURLARA İKRAMİYE VERİLİRDİ
Padişaha özel olarak hazırlanan koç, özel kostümlü görevliler tarafından beslenir, taşınır ve hazırlanırdı. Kurban Bayramındaarefe günü Topkapı Sarayı'nda 2, bayram sabahı sarayda binek taşının önünde törenlerle 7 adet olmak üzere toplam 9 kurbanlık padişah adına kesilirdi.
Osmanlı'da bayramdan önce çeşitli kesimlere hediyeler dağıtılırdı. Askerlere ve memurlara birer maaş ikramiye, zaptiyelere yeni fes ve püskül veya bunların temini için mukabili olan para verilirdi. İstanbul’un büyük camilerinde de cemaate iftariye adı verilen hediyeler, şeker, helva ve lokumlar dağıtılırdı.
Ayasofya, Sultanahmet, Fatih ve Süleymaniye gibi payitaht içinde bulunan camiler başta olmak üzere tüm camilerde ulemaya 'kürk behası' adı verilen hediyeler görevlilere tarafından dağıtılırdı. Cezasının üçte ikisini yerine getirmiş olan mahkumların suçlara göre ayrılmış belirli bir kısmı da bayram dolayısıyla affedilirdi. Diğer tüm mahkumlara da bayramın birinci günü 'helva' dağıtılırdı.
ARİFE ÇİÇEĞİ ÇOCUKLAR
Bayram boyunca sokaklarda, caddelerde "arife çiçeği" olarak adlandırılan çocuklar olurdu. İçlerindeki coşkuya yenilip bayram gününü bekleyemeden arife gününden bayramlık kıyafetlerini giyip dışarı çıkan çocuklara bu sebepten ötürü 'arife çiçeği' denirdi. Günümüzde veresiye defteri adıyla bilinen 'zimem defterlerine' yazdırarak ihtiyaçlarını gideren ihtiyaç sahiplerinin borçları durumu iyi kimseler tarafından satın alınan 'zimem' defterleriyle birlikte ödenir, bayramda yardımlaşmanın en güzel örneği sergilenirdi. Kurban Bayramları'nda fazla miktarda et tüketiminden dolayı bozulan sindirim sistemleri sebebiyle her evde mutlaka turunç reçeli kaynatılırdı. Bu nedenle hemen hemen her evden mis gibi turunç kokuları yayıldığından turunç Osmanlı'da Kurban Bayramı’nın en güzel simgelerinden biriydi.
OSMANLI’NIN BAYRAM SOFRALARINDA YOK YOK
Yüzyıllar boyunca farklı coğrafyalarda hüküm sürmüş Osmanlı zengin bir yemek kültürüne sahipti. Kurban bayramlarında baş yemek hiç şüphesiz kavurmadır. Topkapı Sarayı'nda yeniçerilere verilen davetlerde ikram edilen ve kendi suyunda pişen "İskilip dolması" lezzet şampiyonu olmaya aday. Kuzu etinin, kayısı, incir, erik gibi kuru meyvelerle kısık ateşte uzun süre pişirilmesiyle hazırlanan 'Terkib-i Zirva" ise saraydaki bayram sofralarının vazgeçilmezidir. Osmanlı’da Kurban bayramlarında kurulan sofraların en ünlü yiyeceklerinden biri de bayram helvasıdır. Tarihi kayıtlarda "Helva-i Sabun-i" olarak geçer. Börek çeşitleri ile ünlü saray mutfağı adeta bir lezzet efsanesidir.
