FUY ( Fıtrata Uygun Yaşamak ) - 5 Uygulanabilir Bir Model Önerisi
AHLÂKIN TOPLUMSAL BOYUTU: GÜVEN VE ADALET
Ahlâk, yalnızca bireyin iç dünyasında şekillenen kişisel bir erdem alanı değildir; aynı zamanda toplumsal düzenin, kurumsal işleyişin ve birlikte yaşama kültürünün temel taşıdır. Bireysel ahlâk ile toplumsal düzen arasında doğrudan ve kopmaz bir ilişki vardır. Çünkü toplum, bireylerin toplamından ibaret olmakla birlikte; bu bireylerin davranışlarını yönlendiren ortak ahlâkî zemine göre şekillenir.
Bireysel ahlak ,bireysel fıtratın korunması anlamına gelirken , toplumsal ahlak ise ,sosyal fıtratın korunması demektir.
Fıtrata uygun bir toplum, öncelikle güven üzerine inşa edilir. Güvenin olmadığı yerde ne sosyal barış kalıcı olabilir ne de ekonomik, hukuki ve siyasal sistemler sağlıklı biçimde işleyebilir. İnsanların birbirine, yöneticilerin halka, kurumların topluma güven vermediği bir düzende; yazılı kurallar çoğalsa bile fiilî adalet tesis edilemez. Bu nedenle güven, sadece bir sosyal duygu değil; ahlâkî bir zorunluluktur.
Doğruluk, emanete riayet, adalet ve merhamet gibi temel ahlâkî değerler; toplumsal ilişkilerin sürdürülebilirliğini sağlayan asli sütunlardır. Doğruluk, söz ile fiil arasındaki uyumu temin ederken; emanete riayet, bireyin kendisine tevdi edilen maddî ve manevî sorumlulukları hakkıyla yerine getirmesini ifade eder. Adalet, hak sahibine hakkını vermeyi; merhamet ise adaletin sertliğini insanî bir dengeyle yumuşatmayı sağlar. Bu değerlerin zayıfladığı toplumlarda ise güvensizlik, haksızlık ve çatışma kaçınılmaz hâle gelir.
Kur’an-ı Kerim, adaleti yalnızca hukuk metinleriyle sınırlı teknik bir kavram olarak değil; doğrudan ahlâkî bir sorumluluk ve vicdanî bir yükümlülük olarak ele alır. Bu yaklaşım, adaletin kaynağını dışsal zorlayıcı kurallardan ziyade insanın içsel ahlâk bilincine dayandırır:
“Ey iman edenler! Kendinizin, anne-babanızın ve yakınlarınızın aleyhine de olsa adaleti ayakta tutun.”
(Nisâ, 4/135)
Bu ayet, fıtrata uygun ahlâk anlayışının menfaat, aidiyet veya güç ilişkileri üzerine değil; hakikat ve adalet ilkesi üzerine bina edildiğini açıkça ortaya koyar. Adalet, ancak kişisel çıkarlar askıya alınabildiğinde ve hakikat karşısında tarafsız durulabildiğinde gerçek anlamına kavuşur. Aksi hâlde adalet, güçlü olanın lehine işleyen bir araca dönüşür.
Ahlâkın zayıfladığı toplumlarda hukuk da zamanla işlevsiz hâle gelir. Çünkü hukuk, ahlâkî bilinçle desteklenmediğinde; yalnızca korku, ceza ve zor mekanizmalarına dayanan kırılgan bir yapıya dönüşür. Kurallar kağıt üzerinde varlığını sürdürse bile, insanlar bu kuralları aşmanın yollarını aramaya başlar. Bu durum, hem bireysel sorumluluk bilincini aşındırır hem de toplumsal çözülmeyi hızlandırır.
Fıtrata uygun bir toplumsal yapıda ise ahlâk, hukukun öncüsüdür; hukuk, ahlâkın kurumsallaşmış biçimidir. Böyle bir düzende birey, doğruyu yalnızca cezadan korktuğu için değil; vicdanen doğru olduğu için yapar. Devlet ve kurumlar ise adaleti bir güç gösterisi olarak değil; emaneti yerine getirme ve
sosyal fıtratı koruma bilinciyle uygular. İşte bu denge, güvenin kalıcı, adaletin sürdürülebilir olduğu bir toplumsal düzenin temelini oluşturur.
Fıtrata Aykırı Ahlâk Anlayışları ve Sonuçları
Modern dünyada yaygınlaşan göreceli ahlâk anlayışı, doğru ve yanlışı bireysel tercihlere indirgemektedir.
Bu yaklaşım, kısa vadede özgürlük hissi verse de uzun vadede anlamsızlık ve güvensizlik üretir.
Herkesin kendi doğrusunu belirlediği bir ortamda ortak ahlâk zemini ve haya ortadan kalkar.
Her dinin bir ahlakı vardır; İslam’ın ahlakı da hayâdır.” (İbn Mace, Zühd, 17),
“Hayâ imandandır.” (Buhari, İman, 16),
“Hayâ bütünüyle hayırdır.”(Müslim, İman, 61),
“Hayâ sadece hayır (iyilik) getirir.” (Buhari, Edep, 77)
buyurmak suretiyle hayânın; müslümanların en belirleyici ahlaki nitelikleri ve değer ölçüleri arasında bulunması gerektiğini ifade etmiştir.
İslam alimlerinin; “Allah’ın emir ve yasaklarına aykırı davranmaktan sakınmak” tanımıyla daha geniş bir anlam kazanan hayâ duygusu, bu yönüyle sadece birey vicdanına bağlı ahlaki bir özellik olarak kalmayıp, toplumsal huzur ve barışa da önemli katkıları olan bir ameldir.
Utanmak insanın vicdanla bağını diri tutan en temel duygulardan biridir. Fakat zamanla özgüven adı altında ,doğallık bahanesiyle bu duygu değersizleştirildi.
Oysa utanmak zayıflık değil , ruhun zerafetidir.
Toplumsal hayatın yeniden dirilebilmesi için , utanmayı baş ilkelerimiz arasına koymalıyız.
Yalan karşısında, haksızlık karşısında, hayasızlık karşısında, utanmayı yeniden öğrenmeli herkes.
Çünkü utanma duygusunu kaybeden bir toplum bir süre sonra insanlığını kaybeder.
Haya insanlar arasında bir sınırdır.Hayasızlık ise , sınırsızlık olup bütün değerleri anlamsız kılar.
Bu sebeple ;
Fıtrata aykırı ahlâk anlayışları, özellikle aile, eğitim ,ekonomi ve toplumun bütün alanlarında , ciddi tahribatlara yol açmaktadır.
Çünkü ;
Bencillik, hazcılık,hayasızlık ve faydacılık ,insanın fıtrî denge ihtiyacını göz ardı eder. Bunun sonucu olarak insan, varoluş anlamını kaybeder ve sahip olduğu imkânlara rağmen , huzursuz ve tatminsiz bir hayat sürer.
Devam edecek