FUY ( Fıtrata Uygun Yaşamak ) - 3 Uygulanabilir Bir Model Önerisi
İKİNCİ BÖLÜM
Fıtrat ve Ahlâk: İnsanın İç Dünyası, Vicdan ve Davranışın İnşası
2.1. Ahlâkın Fıtrî Temeli
Ahlâk, “hulk” kelimesinin çoğulu; huy, tabiat, mizaç, seciye gibi manalara gelmektedir.
Fıtrattan söz etmek, eşyanın anlam ve amacından söz etmektir. Anlamlılık ve amaçlılık, yaratılışın ilk yasasıdır. Eşyadaki düzen ve nizam da, eşyanın bir anlam ve amacının olduğuna delalet eder.
Eşyanın anlam ve amacının olduğunu kabul etmek, ahlaki sorumluluğun da kaynağıdır. Dolayısıyla eşyanın bir fıtratı olduğunu kabul etmek, ahlaki kayıtsızlığı, nihilizmi, yaratılışın saçma olduğu sapık düşüncesini ve her tür materyalizmi reddetmektir.
İslam düşüncesinde ahlâk, insanın dışarıdan zorla yüklenen kurallar bütünü değil; fıtratta var olan eğilimlerin bilinçli ve dengeli şekilde açığa çıkmasıdır.
İnsan, yaratılışı gereği iyiliği tanımaya, adaleti sezmeye ve zulümden rahatsızlık duymaya yatkındır. Bu yatkınlık, fıtratın ahlâkî boyutunu oluşturur.
Hiçbir insanın gıybet edilmekten hoşlanmaması, insan yaratılışının gıybeti reddetmesi demektir.
- Yalan söylemenin zorluğu, doğru söylemenin ise rahatlığı, yalanın yasak, doğrunun sevap olduğuna fıtratın şehadetidir.
- Kıskanma duygusunun insanın yaratılışına konulması da namus mefhumunun fıtrî olduğunu ders verir bize.
Misaller çoğaltılabilir.
Demek ki, insanın yaratılışı güzel ahlâk üzeredir. Ancak, insan tabiatına yerleştirilmiş bulunan bütün bu özelliklerin mecralarını bularak tekâmül etmeleri gerekiyor.
Kur’an-ı Kerim, insana hem doğruyu hem yanlışı tanıyabilecek bir bilinç verildiğini açıkça ifade eder:
“Nefse ve onu düzgün bir biçimde yaratana; ona kötülüğü ve takvayı ilham edene yemin olsun.”
(Şems, 91/7–8)
Bu ayet, ahlâkın kaynağının salt toplumsal uzlaşı ya da bireysel tercihler olmadığını; doğrudan insanın yaratılışına yerleştirilmiş bir bilinç olduğunu göstermektedir.
Fıtrat, ahlâkın zeminidir; vahiy ise bu zemini koruyan, yönlendiren ve tamamlayan ilahî rehberdir.
⸻
2.2. Vicdan Kavramı ve Fıtratla İlişkisi
Vicdan, fıtratın insanın iç dünyasındaki en canlı ve en hassas tezahürlerinden biridir. İnsana doğru ile yanlışı, hak ile batılı ayırt etme yetisi kazandıran bu içsel mekanizma, dışsal bir zorlamaya ihtiyaç duymaksızın ahlâkî muhasebenin gerçekleşmesini sağlar. Bu yönüyle vicdan, insanın yalnızca toplumsal normlara uyan bir varlık değil; aynı zamanda kendi iç dünyasında hesap verebilen ahlâkî bir özne olduğunu gösterir.
İnsan yanlış bir davranışta bulunduğunda içsel bir huzursuzluk, bir sıkışma ve rahatsızlık hisseder; doğru ve adil davrandığında ise içsel bir dinginlik, tatmin ve ferahlık yaşar. Bu durum, ahlâkın yalnızca dış denetim mekanizmalarıyla (hukuk, gelenek, otorite) değil, insanın iç dünyasında işleyen bir denge sistemiyle ayakta durduğunu ortaya koyar. Vicdan, bu anlamda fıtratın ahlâk alanındaki alarm sistemi gibidir; insanı uyarır, sınır çizer ve yönlendirir.
Ancak vicdan mutlak, değişmez ve kendiliğinden her zaman doğruyu gösteren bir yapı değildir. Aksine, vicdan son derece hassas bir emanet gibidir: korunmadığında zayıflar, ihmal edildiğinde körelir, yanlış yönlendirildiğinde ise işlevini yitirir. Sürekli olarak bastırılan, görmezden gelinen veya çıkar, alışkanlık ve haz odaklı tercihlerle susturulan vicdan zamanla sessizleşir. Bu noktada insan, yanlış yapmasına rağmen rahatsızlık duymamaya, hatta yanlışı meşrulaştırmaya başlar. Böylece vicdan, fıtratın sesi olmaktan çıkarak nefsin ve hevanın hizmetine girme tehlikesiyle karşı karşıya kalır.
İşte bu nedenle fıtratın korunması ve vicdanın doğru şekilde eğitilmesi hayati bir önem taşır. Fıtrat bozulduğunda vicdan da şaşar; vicdan şaştığında ise insanın ahlâk pusulası yönünü kaybeder. Modern dünyada sıkça rastlanan “herkesin doğrusu kendine” anlayışı, vicdanı mutlaklaştırarak onu hakikatten koparmakta; böylece vicdan, hakikati arayan bir iç ses olmaktan ziyade, bireysel arzuların gerekçelendirme aracına dönüşmektedir.
İslam ahlâkı, vicdanı başıboş bırakmayı değil; onu vahyin rehberliğiyle arındırmayı, eğitmeyi ve güçlendirmeyi hedefler. Vahiy, vicdanın üzerine dışarıdan bir baskı kurmak için değil; onun fıtrî yönünü yeniden hatırlatmak, sapmalarını düzeltmek ve asli istikametine yönlendirmek için gelir. Bu bakımdan vicdan ile vahiy arasında bir çatışma değil, tamamlayıcılık ilişkisi vardır. Sağlam bir vicdan, vahiy ile beslendiğinde berraklaşır; vahiy ise vicdanı diri tutan bir ışık hâline gelir.
Aksi hâlde vicdan; heva, çıkar ilişkileri, toplumsal alışkanlıklar ve sürekli tekrar edilen yanlışlar karşısında giderek işlevsizleşir. Böyle bir durumda insan, kötülüğü normalleştirir, zulmü gerekçelendirir ve hatayı sıradanlaştırır. Bu ise yalnızca bireysel ahlâkın değil, toplumsal adaletin de çöküşüne zemin hazırlar.
Sonuç olarak vicdan, fıtratın içsel ahlâk dili; fıtrat ise vicdanın beslendiği ana kaynaktır. Bu ikili doğru şekilde korunduğunda insan, dış denetime ihtiyaç duymaksızın adaletli, ölçülü ve sorumlu bir hayat sürebilir. Vicdanın sustuğu yerde kanunlar çoğalır; vicdanın diri olduğu yerde ise insan, kendisini denetlemeyi bilir.
Devam edecek